88N88

Iemand die nietsvermoedend op het terrein van de Expo in Shanghai belandt, niet wetende wat een wereldtentoonstelling is, en op basis van het gedrag van de bezoekers zou moeten zeggen wat er gaande is, zou denken dat het om stempels draait.

Dagelijks bezoekt om en nabij een half miljoen mensen, bijna uitsluitend Chinezen, de Expo. Gisteren is een nieuw record gevestigd met 553.500 bezoekers. In de weken direct na de opening op 1 mei bleven de bezoekersaantallen nog ver achter bij de verwachting, met een dieptepunt van nog geen negentigduizend op 5 mei. Aanvankelijk leidde dat tot twijfels of het verwachte totaal aantal bezoekers van zeventig miljoen wel gehaald zou worden. Maar als het in het huidige tempo doorgaat komt men daar op 31 oktober, als de Expo sluit, zelfs ver overheen. De stand staat inmiddels op bijna twintig miljoen.

Een groot deel van de Chinese bezoekers loopt rond met een soort paspoort, dat te koop is voor 30 yuan (ongeveer € 3,60). Het doel is het paspoort te vullen met stempels, van elk land of paviljoen één. En voor sommige bezoekers lijkt dat ook meteen het enige doel te zijn: zoveel mogelijk stempels verzamelen.

Om de stempels te bemachtigen moet men wel het een en ander doorstaan. Met de nadruk op ’staan’. Voor sommige stempellocaties paviljoens staan lange rijen, met wachttijden oplopend tot negen uur. ’s Avonds zijn de rijen korter en zit er meer beweging in. Een deel van de bezoekers maakt van de kortere wachttijden gebruik om snel wat stempels te scoren. Eenmaal binnen spoed men zich dan naar de uitgang, alwaar het begeerde stempel wacht. Sommigen lopen rond met meerdere paspoorten, omdat men de taken verdeeld heeft met vrienden, of om de paspoorten uiteindelijk te verkopen. Want volle paspoorten zijn veel geld waard. Ze worden op internet aangeboden voor zo’n 5000 yuan, bijna € 600.

Xin, een bevriende Shanghainees, heeft de Expo één keer bezocht. Wat hem betreft blijft het daar bij: “Je moet uren wachten om een paviljoen binnen te komen, dan zie je een film op een groot projectiescherm, en tien minuten later sta je weer buiten.” En voor veel paviljoens is dat inderdaad waar het zo ongeveer op neerkomt: de bouwwerken zien er indrukwekkend uit, maar eenmaal binnen valt het tegen.

De bouwwerken maken wel veel goed, en qua inhoud zijn er ook zeker positieve uitzonderingen. Het Expo-terrein is ruim 5 vierkante kilometer en er is genoeg te zien. Helaas voor mij hebben lange rijen op menig Chinees een aanzuigende werking. Als de rij lang is, dan zal het het wachten wel waard zijn, zo redeneert men. Ik ben nu twee keer naar de Expo geweest, een keer overdag en een keer ’s avonds. Vandaag ga ik weer. Het is regenseizoen in Shanghai, waardoor het hemelwater soms de hele dag onafgebroken naar beneden komt. Vandaag lijkt zo’n dag te worden. Het onweert nu zelfs. Zou dat Chinezen wel afschrikken…?

Voorafgaand aan Qi’s migratie naar Nederland woonden we samen in Shanghai. Toen ik naar Shanghai vertrok zei ik dat ik mijn Chinees ging afhalen, daarmee een andere betekenis gevend aan de term ‘afhaalchinees’. Volgende week vertrek ik opnieuw naar China, deze keer voor twee afhaalchinezen: Qi’s ouders, die een maand bij ons op bezoek komen. Qi’s ouders zijn niet echt bereisd. En omdat ik graag naar de Expo in Shanghai wilde, hadden we bedacht een en ander te combineren.

Mijn reis begint op 22 juni, en gaat via Shanghai, Shenzhen/Hongkong, Nanjing en Hangzhou naar Shangyu, waar Qi’s ouders wonen. Op 15 juli vliegen we van Hangzhou, waarvan de luchthaven op zo’n 60km van Shangyu ligt, naar Amsterdam. Qi heeft vakantie als zijn ouders hier zijn en gaat niet mee. Ik moet het dus weer zonder mijn afhaalchinees stellen in China. En dat wordt nog lastig, zeker bij Qi’s ouders, aangezien zij alleen Chinees spreken en mijn Chinees nog niet je van het is.

Misschien moeten we met nummertjes gaan werken.

“Weet je zeker dat het al open is?” We lopen met Qi’s vader in de richting van een nieuw winkelcentrum in Shangyu. Het gebouw lijkt af, maar op het grote plein ervoor is geen mens te bekennen. “Ja, het is in oktober geopend”, antwoordt Qi’s vader. We voelen aan de deur, die inderdaad open is. We gaan naar binnen.

Binnen is het een overdaad aan luxe: acht verdiepingen met ’s werelds duurste merken. Het is er spik en span. Een schoonmaakster is bezig om met een scheermesje de millimeters direct boven een lichtschakelaar te reinigen. Haar collega duwt een grote vloerwisser voort, ook al is het onmogelijk om de natuurstenen vloer nog meer te laten blinken. Het is niet alleen een overdaad aan luxe, ook aan personeel. Veel personeel is normaal in China, maar hier valt het extra op omdat ze werkelijk niets te doen hebben. Want het aantal klanten is nihil. Ik schat zo’n honderd personeelsleden per klant.

Dergelijke winkelcentra vind je in steden als Beijing en Shanghai, maar verwacht je niet in een —naar Chinese begrippen— dorp als Shangyu. Het lijkt hier ook allesbehalve op z’n plaats.

We zijn op zoek naar nieuwe schoenen voor Qi, maar het merk dat hij wil is blijkbaar te licht bevonden voor dit winkelcentrum. Eenmaal buiten vraag ik Qi of we het wellicht in het complex aan de overkant kunnen proberen. “Nee,” zegt Qi, “dat heeft geen zin. Dat gebouw is van de concurrent en heeft precies dezelfde winkels.”

Qi’s vader had vroeger een eigen bedrijf. Hij maakte mallen voor machines in fabrieken. Maar de zaken gingen slecht, hij werd ouder, en is een aantal jaar geleden gestopt met werken. Hij heeft de pensioengerechtigde leeftijd echter nog niet bereikt. Deze ligt in China voor mannen op 60, en voor vrouwen op 50 jaar. Dat is ook een reden dat Qi’s moeder nog steeds werkt. Zij krijgt al wel pensioen, maar de 1.100 yuan (ongeveer € 110) per maand is krap om met z’n tweeën van te leven. Haar salaris van 1.200 yuan (ongeveer € 120) per maand wil ze niet opgeven.

We dringen er bij Qi’s ouders op aan een wat luxer leven te leiden; om beter eten voor henzelf te kopen, en bijvoorbeeld een elektrische verwarming aan te schaffen. We geven ze geld, maar Qi’s moeder weigert pertinent dat uit te geven. Ze spaart het op voor het geval wij het later nodig hebben. Ook van haar karige inkomen presteert ze het om een deel te sparen. Ze maakt zich veel zorgen over de problemen op haar werk. Slapeloze nachten heeft ze ervan. Maar stoppen? Ze piekert er niet over. Ze zou het calvinisme uitgevonden kunnen hebben.

Misschien is het ook maar beter dat ze blijft werken. Als ze zou stoppen, dan zou ze weinig om handen hebben. Ze zou zich gaan bemoeien met de boodschappen, die nu worden gedaan door Qi’s vader. Hij is makkelijker met geld, en onze troef. Een deel van ons geld geven we bewust aan hem. Laatst zei Qi’s moeder dat het misschien gezond zou zijn als ze sojamelk zouden drinken. Qi’s vader reageerde niet, maar is nog dezelfde dag naar de winkel gegaan om een apparaat te kopen om sojabonen mee te malen. Bij thuiskomst werd moeder boos: “Waarom heb je zo’n duur apparaat gekocht?!” Vader: “Hoe moet ik anders de bonen malen?!” Ze is een paar dagen chagrijnig geweest, maar drinkt nu regelmatig melk.

Als moeder naar haar werk is, vertelt vader dat moeder ook regelmatig klaagt over het vlees, de vis en groenten die hij koopt op de markt. “Waarom koop je zulk duur eten?!” Zolang ze daarover klaagt is het goed.

Qi’s moeder werkt op een school voor voortgezet onderwijs, als hoofd van de conciërges van de gebouwen waar de leerlingen slapen. Op het voortgezet onderwijs is het gebruikelijk dat de leerlingen dag en nacht op school verblijven. De lessen zijn van half zeven ’s ochtends tot half zes ’s middags. In de avonden is er zelfstudie, van zeven tot negen uur. In de lagere klassen vijf, in de hogere klassen zes dagen per week. Vakanties worden deels gecompenseerd; in de weekenden voor en na vakanties zijn er extra lessen.

Vanuit onze hotelkamer kijken we uit op het schoolplein van Qi’s oude basisschool. De lessen zijn daar van zeven uur ’s ochtends tot vier uur ’s middags. Tweemaal daags schallen instructies uit de luidsprekers die rondom het plein hangen. Het zijn instructies voor gymnastiekoefeningen en een oogmassage, bedoeld om de concentratie op peil te houden.

Omdat er zoveel mensen zijn is het —zelfs met een universitair diploma— moeilijk om een goede baan te vinden. Er ligt een grote druk op kinderen om op school exceptioneel te presteren.

Het werk dat Qi’s moeder doet betaalt slecht. Eén van de conciërges heeft eerder een salarisverhoging gevraagd, maar kreeg nul op het rekest. Er zijn toch genoeg andere mensen die het werk willen doen, zo redeneert de directeur.

Twee weken geleden heeft een leerling uit de hogere klassen zelfmoord gepleegd. Hij kwam niet opdagen bij de zelfstudie, en werd uiteindelijk gevonden in zijn kamer, waar hij zich had opgehangen aan zijn stapelbed. Daarna hebben alle conciërges van het betreffende en de omliggende gebouwen ontslag genomen of zich ziek gemeld. Ze zijn bang dat de geest van de jongen nog ronddoolt in het gebouw en durven er niet meer te werken. Zeker ’s nachts, als ze in het donker hun ronde moeten doen. De directeur maalt niet om zijn vertrokken werknemers: “Het is makkelijker om honderd mensen te vinden dan honderd honden.” (Chinees gezegde)

Gisteren zijn we aangekomen in China voor familiebezoek. We vlogen op Hangzhou, waarvan de luchthaven op zo’n 60km van Shangyu ligt. Qi’s vader had een oud-collega gevraagd ons af te halen met de auto. Van elke honderd Chinezen bezitten er één of twee een auto.

Het welvaartsniveau in China is de afgelopen decennia sterk gestegen, maar blijft nog ver achter bij het Westen. Zo zijn er in Nederland bijna vijftig auto’s op elke honderd inwoners. In dit deel van China heeft men nog niet eens centrale verwarming, terwijl het momenteel slechts een paar graden boven nul is. Ook binnenshuis dragen we onze winterjas.

Zo snel het welvaartsniveau steeg, zo snel nam de vervuiling toe. Het beleid was vrijwel uitsluitend gericht op economische groei. De bijkomende milieuvervuiling werd genegeerd. Tegelijkertijd besefte men nog niet wat de gevolgen waren van de vervuiling; er was nog geen milieubewustzijn. De vervuiling nam sneller toe dan het bewustzijn kón groeien.

Milieu wordt belangrijker. In het beleid is nu —naast economische groei— ook aandacht voor het verminderen en tegengaan van vervuiling. Yan, een vriend uit Nanjing, werkt als ingenieur in een elektriciteitscentrale. De centrale was zwaar vervuilend, tot de overheid het bedrijf verplichtte een meer milieuvriendelijke installatie te gaan gebruiken. Bij weigering zou jaarlijks een boete opgelegd worden, hoger dan de kosten voor de mileuvriendelijke installatie.

China is, samen met de VS, verantwoordelijk voor 40% van alle CO2-uitstoot. De VS staan op de eerste plaats, op korte afstand gevolgd door China. Dat China veel CO2 uitstoot is niet verwonderlijk als je bedenkt dat het één van de grootste en dichtstbevolkte landen is. Relatief gezien zijn de VS en Nederland veel grotere vervuilers dan China. Als je kijkt naar de CO2-uitstoot per hoofd van de bevolking, dan blijkt dat de VS vijf keer meer CO2 uitstoten dan China. De gemiddelde Nederlander stoot drie keer meer uit dan de gemiddelde Chinees. Daarbij komt dat veel goederen die in China worden geproduceerd (en daar voor milieuvervuiling zorgen) in het Westen worden geconsumeerd. Een deel van de Chinese CO2-uitstoot moet je dus eigenlijk toerekenen aan het Westen. Yan: “Het Westen gebruikt een dubbele standaard. Jullie gebruiken China om goedkope goederen te produceren, en wijzen vervolgens naar ons dat we teveel vervuilen.”

Sinds Qi voor een Chinese luchtvaartmaatschappij werkt, is het voor ons wat makkelijker om naar China te reizen. Qi krijgt van zijn werk twee bijna-gratis vliegtickets per jaar, en ziet daarnaast dagelijks de beste aanbiedingen voorbij komen. Die aanbiedingen zijn soms wat omslachtig, bijvoorbeeld dat je eerst van Düsseldorf naar Amsterdam moet vliegen. Maar als de aanbieding van ‘je eigen maatschappij’ is, dan is daar wel een mouw aan te passen.

Al met al bleek december een goed moment om weer op familiebezoek te gaan. Eén bijna-gratis ticket heb ik in augustus gebruikt. Nu gebruiken we het andere, plus een aanbieding. Als alles goed gaat vliegen we 4 december via Beijing naar Hangzhou. De luchthaven van Hangzhou ligt op zo’n 60km van Shangyu, waar Qi’s ouders wonen. We blijven tweeënhalve week.

Nanjing werd in 1937 ingenomen door de Japanners, die in de zes daaropvolgende weken naar schatting driehonderdduizend krijgsgevangen en voornamelijk burgers afslachten. Tienduizenden vrouwen werden verkracht, verminkt en vermoord. Japanse soldaten sneden de buik van zwangere vrouwen open, gooiden de foetus in de lucht, en probeerden deze vervolgens op te vangen met hun bajonet. Mannen werden naar de rivier de Yangtze gedreven, en daar neergeschoten met machinegeweren. Duizenden werden in greppels geëxecuteerd. Anderen dienden als levend materiaal voor bajonettraining. Kinderen en bejaarden incluis. Mensen werden levend begraven, verbrand, onthoofd…

De gebeurtenissen in Nanjing bepalen nog steeds de relatie tussen China en Japan, zo legt een Chinese vriend uit. “De Duitsers hebben tenminste excuses aangeboden voor wat ze hebben gedaan in de oorlog! Maar veel Japanners ontkennen nog steeds dat er een massaslachting heeft plaatsgevonden, of ze zeggen dat het aantal doden schromelijk is overdreven.” Bezoeken van Japanse premiers aan een schrijn waar ook een aantal belangrijke oorlogsmisdadigers worden vereerd, zorgden meerdere keren voor een politieke rel en het oplopen van de spanningen tussen beide landen.

Dit jaar werden twee Chinese films geproduceerd over dit thema, waarvan één net was uitgekomen tijdens ons vorige bezoek. We hebben de film hier in de bioscoop gezien. Er was geen Engelse ondertiteling, maar de beelden zeiden genoeg. In het Westen wordt dit zeker geclassificeerd als zijnde ‘niet geschikt voor 16-’. In onze bioscoopzaal daarentegen zaten meerdere ouders met kleine kinderen. Blijkbaar willen deze ouders dat hun kinderen er goed van doordrongen zijn welke gruwelijkheden zich hebben voorgedaan.

Ook in het Herdenkingscentrum van het Bloedbad van Nanjing laten de beelden weinig aan de verbeelding over. Als Japanner zou ik me hier niet durven vertonen. Vlakbij het centrum ligt een massagraf met naar schatting tienduizend lijken. Het graf is deels geopend. In een aantal schedels zit het gat van een grote spijker; een andere manier om mensen om het leven te brengen. Sommige van de beenderen zijn duidelijk van baby’s en kleine kinderen.

Voordat ik naar Nanjing kwam, las ik het dagboek van John Rabe, een Duitse nazi die ten tijde van de inname in Nanjing woonde en werkte. Hij slaagde erin een veiligheidszone te creëren waar tweehonderdduizend Chinezen de slachtpartij min of meer ongeschonden konden overleven. Zijn huis staat er nog steeds. Het voelt onwerkelijk om erin rond te lopen, evenals in de omliggende tuin, waar alleen al zeshonderd Chinezen hun toevlucht zochten.

“Ik hou niet van Japanners”, zegt de Chinese vriend. Ik vraag hem waarom er juist nu zoveel aandacht is voor het Bloedbad van Nanjing. Volgens hem heeft het te maken met de stichting van de Volksrepubliek China, dit jaar 60 jaar geleden. “China is sterk geworden, en moet sterk blijven, om niet opnieuw zo gekwetst en vernederd te worden.”